Perde gazeli

Gazel, Divan edebiyatı nazım türlerinden biridir. Karagöz oyununun girişinde Hacıvat tarafından okunan perde gazellerinin musiki gazeli ile bir ilgisi yoktur. Oyunların içinde Hacıvat tarafından musiki gazeli de okunur ancak, oyunun başlangıcındaki şarkının hemen ardından okunan perde gazeli bir nazım türüdür. Eski perde gazellerinin hemen hemen hepsi tasavvufi anlamlar içerir ve aruz vezni ile yazılmışlardır. Ancak mutlaka aruz vezni ile yazılacak diye bir kural yoktur. Yeni yazılan perde gazellerinin çoğu hece vezni ile ya da serbest vezin ile yazılmışlardır. Aşağıda hem eski perde gazellerinden hem de yeni perde gazellerinden bazı örnekler verdik. Eski perde gazellerinin tasavvufi anlamlar içerdiğini yazmıştık, bunlar dünyanın geçici olduğunu, hayâl perdesinin de dünyayı tasvir ettiğini, tasvirlerin arkada ışık yandığı zaman görünür olması ve ışık söndüğü zaman görünmez olması gibi insanın da ruhu çıkınca görünmez âleme göçtüğünü, bu yüzden Karagöz perdesinin bir ibret perdesi olduğunu anlatırlar.

Eski perde gazellerinden bazı örnekler:

Off hay hak
Nakş-i sun’un remz eder hüsnünde rü’yet perdesi
Hâce-i hükm-i ezeldendir hakikat perdesi
Sîreti sûrette mümkündür temâşa eylemek
Hâil olmaz ayn-i irfâna basiret perdesi
Her neye imân ile baksan olur iş âşikar
Kılmış istilâ cihâna hâb-i gaflet perdesi
Bu hâyal-i âlemi gözden geçirmektir hüner
Nice kâra gözleri mahv etti sûret perdesi
Şem-i aşka yandırıp tasvir-i cismindir geçen
Âdemi âmed-şüd etmekte azîmet perdesi
Hangi zılla iltica etsen fenâ bulmaz acep
Oynatan üstâdı gör kurmuş muhabbet perde si
Dergeh-i Âl-i abâda müstakim ol Kemterî
Gösterir vahdet elin kalktıkça kesret perdesi

Açıklaması:

Görünen perdedeki güzellikler (Tanrının) yarattığı şekillerin sembolüdür
Hakikat perdesi tanrının ezelî hükmünden başka bir şey değildir
Dış görünüşte iç anlamı görme olanağı vardır, dış görünüş kalp gözüyle seyredenlerin gerçeği görmesine engel olmaz
Gaflet uykusu perdesi dünyayı kaplamış fakat her neye iman ile (kalp gözü ile) baksan her şey aşikar olur
Marifet bir hayalden başka bir şey olmayan dünyayı gözden geçirmektir
Bu gaflet uykusu (dış görünüşe aldanma cahilliği) nice kara gözleri mahvetti
Aşk mumuyla yanıp geçen tasvir senin vücudundur (perde arkasında yanan mumun görünür kıldığı tasvirler aslında seni temsil eder), bu perde (dünya) insanın bir süreliğine gelip geçtiğini temsil eder
Hangi cisme sığınsan yok olmaz ki, sen asıl bu muhabbet perdesini kurup oynatan üstadı görmeye çalış (Her şeyin arakasındaki yaratıcıyı görmeye çalış)
Ey Kemterî (perde gazelini yazan kişinin mahlası), Muhammed soyunun dergâhında doğru ol, çokluk perdesi ortadan kalkınca birlik (vahdet-i vücud- tek varlık,tanrı) görünür.

Off hay hak
Temâşâ-i hayâl erbabına özge temâşâdır
Meâli ehline mâlum olur ise de sırrı muammadır
Ne anlar cahil-i nâdân olan sırrı muammadan
Bakar zâhir gözüyle sanki mîr-atı mücellâdır
Verâsın fehm-ü idrâk eyleyen yârâna aşk olsun
Değildir ehl-i irfâna hafî zâhir hüveydadır
Misâl etmiş onu Şeyh Küşterî gülzâr-ı dünyâya
Anınçün sâbıka zıll-i hâyâl ile müsemmâdır
Ul-ül ebsâr olan çeşm-i faziletle nigâh eyler
Cihâna ibret gözüyle bakmayan zahirde âmâdır.

Açıklaması:

Hayal (Karagöz) oyunu erbabının anlayabileceği bir oyundur
Ki anlatmak istediği şey ancak o anlayabilir ama işin sırrı bilinemez
Bilgisizler (kalp gözüyle görmesini bilmeyenler) ne anlar bu sırrı
Bir aynaya bakar gibi dış görünüşü seyreder
Görünüşün ardındaki iç anlamı anlayabilen dostlara aşk olsun
Bu anlam bilgili (kalp gözüyle görmesini bilenler) kişiler için ortadadır
Şeyh Küşterî (perde gazelini yazan kişinin mahlası) onu dünyanın gül bahçesine benzetmiştir
Onun için hâyâl gölgesi diye adlandırmıştır
Görmeyi bilenler dünyaya bilgi gözüyle (kalp gözüyle) bakarlar
Dünyaya ibret gözüyle bakmayanlar aslında kördür.

Yeni perde gazellerinden bazı örnekler:

Off hay hak
Gönlümüzden bir kumaştır tertemizdir perdemiz
Her basitlikten uzaktır pek titizdir perdemiz
Gölgeler oynar da oynar söyleyip gerçekleri
Bir düşün bin hisse al dünyadan izdir perdemiz
Gelmedi hiç kimse kara gözüme hayran diye
Sevgidir her bir hâyal hem sevgimizdir perde miz
Bir ışık menbaıdır aydınlatır her çehreyi
Seyrine dal inci bul engin denizdir perdemiz
Hak sözü söyler asırlardır Emînim ben buna
Ey Ömer gel sen de dinle bir azizdir perdemiz.

(Bu perde gazeli Ömer Salman tarafından aruz vezni ile yazılmıştır. Vezin kalıbı: Failatun Failatun Failatun Failun)

Off hay hak
İbret perdesinde yaktık ışığı
Acıyı tatlıya katar Karagöz
Tanrıya şükreder kapınca kaşığı
Lafını kantarlı atar Karagöz
Doğruluk dosttur açıktır gözü
Dobra dobra söyler söylerse sözü
Boş yere sallamaz elinde gürzü
Düşene sarılır tutar Karagöz
Herkes dünyada ektiğini biçer
Karagöz doğruyu yanlışı seçer
Ona kim gül der, koklayıp geçer
Kimine dikendir batar Karagöz
Sırayı bilir gözetir yasayı
Doğruluk yolunda sevmez tasayı
Fark eder Paris’le bizim Bursa’yı
Sanma rast gelene çatar Karagöz
Dikkat et kulağında kalsın bu söz
İbretle seyret açık kaldıkça göz
Işık sönünce kaybolur Karagöz
Yalan dünyaya örnektir Karagöz.

(Bu perde gazeli, benim de ustam olan Metin Özlen tarafından hece vezni ile yazılmıştır)

Off hay hak
Çiçeklerle süslenmiş bahara benzer perdemiz
Seyredenler zevk alır gülzâra benzer perdemiz
Etrafına toplanınca mini mini yavrular
Kelebekler çiçeklere üşmüşe benzer perdemiz
Dilerim ulu tanrıdan gülen yüzünüz solmasın
Sizin gülen yüzünüzle güle benzer perdemiz.

(Bu perde gazeli Karagöz sanatının gelmiş geçmiş en büyük ustası olarak kabul edilen Hayali Küçük Ali tarafından yazılmıştır)

Karagöz perde gazelleri hakkında daha geniş bilgi için (Karagöz perde gazelleri-Ünver Oral-Kültür Bakanlığı yayınları) kitabına bakabilirsiniz.

GERİ


Karahallı (Uşak) Kültür merkezi Gösterimiz

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir